Ethereum niyə settlement-layer olur və bu komissiyalara nə verir?

, 01.02.2026

Ethereum uzun müddət “hər şeyin işlədiyi əsas şəbəkə” kimi qəbul olunurdu: DeFi, NFT, oyunlar, transferlər — hamısı birbaşa L1 üzərində baş verirdi. Amma ekosistem böyüdükcə eyni problem daha aydın göründü: şəbəkə hamını eyni anda daşıya bilmir. Tələbat artanda bloklara sığmaq çətinləşir, nəticədə gas yüksəlir və istifadəçi üçün sadə əməliyyat belə baha başa gəlir. Məhz buna görə Ethereum tədricən “settlement-layer” (hesablaşma qatına) çevrilir — yəni gündəlik əməliyyatların çoxu başqa qatlarda aparılır, Ethereum isə yekun təhlükəsizlik və hesablaşma mərkəzi rolunu oynayır.

Bu dəyişiklik komissiyalar üçün tək bir məna daşımır: bəzən L1-də gas yenə baha ola bilər, amma ümumi sistemdə istifadəçi üçün ödənişlər daha stabil və daha ucuz olmağa doğru gedir. Bu məqalədə settlement-layer modelinin nə olduğunu, niyə məhz Ethereum-un bu yola keçdiyini və bunun komissiyalara necə təsir etdiyini aydın şəkildə izah edəcəyik.

Settlement-layer nədir və Ethereum-un rolu necə dəyişir?

Settlement-layer dedikdə, blokçeynin “son qərar verən” qatı nəzərdə tutulur. Burada əsas məqsəd hər əməliyyatı gündəlik istifadəçi sürətində işlətmək deyil, daha çox yekun təsdiqləmə, təhlükəsizlik və mübahisəsiz nəticə yaratmaqdır. Ethereum-un settlement-layer kimi rolu o deməkdir ki, minlərlə və ya milyonlarla tranzaksiya birbaşa L1-də ayrı-ayrılıqda yazılmır, onların nəticəsi qruplaşdırılır və daha yığcam formada Ethereum-a “hesablaşma” kimi ötürülür.

Bu model ən çox rollup arxitekturası ilə əlaqələndirilir. Rollup-lar (məsələn, Optimistic və ya ZK rollup-lar) tranzaksiyaları öz qatında emal edir, sonra nəticəni Ethereum-a göndərir. Bu yanaşma iki vacib üstünlük verir: birincisi, sürət artır, çünki əməliyyatlar L1-in limitlərinə ilişmir. İkincisi, komissiyalar aşağı düşür, çünki istifadəçi gas üçün L1-in tam qiymətini deyil, rollup daxilində daha ucuz icra qiymətini ödəyir.

Burada ən vacib fikir budur: Ethereum “icra qatı” olmaqdan tam imtina etmir, sadəcə prioritet dəyişir. L1 daha çox təhlükəsizlik, konsensus, data availability və yekun settlement üçün istifadə olunur. İstifadəçinin gündəlik “swap etdim”, “token göndərdim”, “oyunda item aldım” kimi hərəkətləri isə daha çox L2 üzərində baş verir. Bu da Ethereum-un iqtisadi modelini və komissiya dinamikasını yeni mərhələyə keçirir.

Komissiyalar niyə bahalaşırdı və settlement-layer modeli bunu necə yumşaldır?

Ethereum-da komissiya mexanizmi bazar prinsipi ilə işləyir: blok sahəsi məhduddur və hamı eyni anda bu sahəyə daxil olmaq istəyirsə, qiymət yüksəlir. Xüsusilə DeFi pik vaxtlarında, memecoin dalğalarında və NFT mint dövrlərində gas qiymətlərinin kəskin artması istifadəçilər üçün real problemə çevrilmişdi. Çünki sadə transfer belə bəzən “kiçik əməliyyat üçün böyük ödəniş” effekti yaradırdı.

Settlement-layer yanaşması bu problemi kökündən “blok sahəsini artırmaqla” deyil, “blok sahəsinə düşən yükü azaltmaqla” həll edir. Yəni bütün əməliyyatlar birbaşa Ethereum bloklarına yazılmır, rollup-lar onları paketləyir və daha effektiv şəkildə L1-ə çıxarır. Beləliklə, Ethereum bloklarına daxil olan məlumat daha optimallaşmış olur və şəbəkə daha çox istifadəçini dolayı yolla dəstəkləyə bilir.

Aşağıdakı cədvəl bu fərqi daha rahat göstərir: burada L1 və L2-də komissiya məntiqi, sürət və yüklənmə dinamikası müqayisə olunur.

Bu cədvəldəki məntiqin davamı belədir: settlement-layer modelində komissiya tam “yox olmur”, sadəcə struktur dəyişir. İstifadəçi daha çox L2 komissiyası ödəyir, L2 isə öz növbəsində Ethereum-a data və settlement üçün müəyyən xərc verir. Nəticədə, ümumi sistemdə eyni həcm tranzaksiya daha aşağı xərclə həyata keçirilir və L1-dəki “gas şoku” daha az istifadəçiyə toxunur.

Rollup-lar komissiyaları necə azaldır və hansı amillər qiyməti dəyişir?

Rollup-ların əsas ideyası sadədir: “hamını L1-də növbəyə düzmək” əvəzinə, tranzaksiyaları L2-də işlətmək və nəticəni yığcam şəkildə Ethereum-a göndərmək. Bu, həm hesablamanı, həm də data yazılışını optimallaşdırır. Komissiya azalmağı isə bir neçə mexanizm hesabına baş verir: tranzaksiyalar toplu şəkildə göndərilir, L2-də icra daha ucuz olur, istifadəçi başına düşən L1 data xərci bölüşdürülür.

Amma burada vacib bir detal var: L2 komissiyaları da bəzən dəyişə bilər. Bu dəyişiklik bir neçə faktordan asılıdır və istifadəçi üçün “niyə bu gün daha bahadır?” sualına cavab verir. Məsələn, L2-nin öz daxilində trafik artarsa, seqvenser (sequencer) haqqı yüksələ bilər. Digər tərəfdən, Ethereum-da data yazılışı bahalaşarsa, rollup-ların L1-ə çıxış xərci artar və bu da istifadəçi komissiyasına təsir edər.

Bu məqamı daha konkret etmək üçün, komissiyalara təsir edən əsas faktorları qısa şəkildə qeyd edək:

• L2 daxilində tranzaksiya sıxlığı və şəbəkə yüklənməsi.
• Rollup-un Ethereum-a göndərdiyi data həcmi və tezliyi.
• L1-də data üçün gas qiymətlərinin dəyişməsi.
• Seqvenser komissiyası və rollup-un daxili iqtisadi modeli.
• İstifadə olunan körpü (bridge) və çıxarış (withdrawal) mexanizmləri.

Bu faktorlar birlikdə onu göstərir ki, settlement-layer modelində komissiya “sıfır” olmur, amma istifadəçi üçün daha proqnozlaşdırıla bilən formaya keçir. Ən önəmlisi isə budur: Ethereum-da tıxac yarananda bütün ekosistem eyni anda bahalaşmır, çünki yükün böyük hissəsi L2-lərə yayılıb. Bu da xüsusilə gündəlik istifadə üçün daha rahat və daha sərfəli mühit yaradır.

Ethereum settlement-layer olduqda L1 komissiyaları tam düşəcəkmi?

Bu sual çox populyardır və cavabı bir az nüanslıdır. Settlement-layer modelinin məqsədi L1 komissiyalarını “həmişə ucuz etmək” deyil, L1-in funksiyasını daha strateji etməkdir. Ethereum L1 daha çox yüksək dəyərli əməliyyatlar, böyük kapital hərəkətləri, protokol səviyyəli fəaliyyətlər və rollup settlement üçün istifadə olunur. Buna görə də L1-də komissiyalar bəzi dövrlərdə yenə yüksək qala bilər.

Əslində bu, məntiqlidir: əgər Ethereum ən təhlükəsiz və ən etibarlı settlement qatı kimi qəbul olunursa, bu “blok sahəsi” də premium resurs olur. Yəni L1-də əməliyyat etmək, müəyyən mənada “ən yüksək təhlükəsizlik səviyyəsini almaq” kimi qiymətləndirilir. Bu da komissiyanın bazar tərəfindən formalaşmasına səbəb olur.

Amma istifadəçi perspektivindən əsas fərq budur: artıq hər kəsin mütləq L1-də əməliyyat etməsi tələb olunmur. Gündəlik transferlər, mikro-ödənişlər, tez-tez edilən swap-lar və oyun əməliyyatları L2-də daha uyğun olur. L1 isə daha çox “final layer” rolunu oynayır. Bu modeldə L1 komissiyası düşməsə belə, istifadəçi təcrübəsi ucuzlaşır, çünki istifadəçi L1-dən mümkün qədər az istifadə edir.

Burada başqa bir vacib məqam da var: Ethereum ekosistemi böyüdükcə settlement tələbi artır. Rollup-lar çoxaldıqca onların Ethereum-a settlement etməsi üçün L1-də müəyyən yer lazım olur. Bu da L1-də “davamlı tələb” yaradır. Yəni L1 komissiyaları bəzən yüksək qalmaqla yanaşı, daha çox “infrastruktur haqqı” kimi görünə bilər.

İstifadəçilər və DeFi üçün yeni dövr: daha ucuz əməliyyatlar, daha çox seçim

Settlement-layer modeli istifadəçi üçün ən böyük dəyişikliyi seçim azadlığında yaradır. Əvvəllər “Ethereum-da hər şey bahadır” fikri çox yayılmışdı, çünki əsas fəaliyyət L1-də gedirdi. İndi isə istifadəçi eyni Ethereum ekosistemində, amma fərqli qatlarda hərəkət edə bilir: sürət və ucuzluq üçün L2, maksimum təhlükəsizlik və birbaşa finality üçün L1.

DeFi tərəfdə bu dəyişiklik xüsusilə önəmlidir. Çünki DeFi istifadəçisinin ehtiyacı yalnız təhlükəsizlik deyil, həm də tez-tez əməliyyat etmək imkanıdır. Məsələn, likvidlik təmin etmək, yield farming strategiyalarını dəyişmək, arbitraj etmək və ya sadəcə swap etmək üçün çoxlu tranzaksiya tələb olunur. Bu əməliyyatların L1-də baha olması DeFi-ni “yalnız böyük kapitalı olanlar üçün” əlçatan edirdi. L2-lər bu baryeri yumşaldır və daha geniş auditoriya üçün giriş açır.

Eyni zamanda, NFT və gaming sektorunda settlement-layer yanaşması daha da praktik görünür. Çünki bu sahələrdə çoxlu mikro-əməliyyatlar olur: mint, trade, transfer, upgrade, in-game purchase və s. L2 üzərində bu əməliyyatlar daha rahat icra olunur, Ethereum isə nəticəni qoruyan əsas baza kimi qalır.

Bununla belə, istifadəçilər üçün yeni risklər və diqqət tələb edən mövzular da var. Məsələn, hər L2 eyni dərəcədə decentralizasiya olunmur, seqvenser riski, körpü təhlükəsizliyi, çıxarış gecikmələri kimi faktorlar mövcuddur. Amma ümumi trend dəyişmir: settlement-layer strategiyası Ethereum-u həm daha böyük, həm də daha praktik ekosistemə çevirir.

Gələcək perspektiv: Ethereum-un qiymət modeli və komissiyaların uzunmüddətli istiqaməti

Ethereum settlement-layer olduqca komissiya anlayışı “istifadəçi üçün gas” səviyyəsindən çıxıb daha çox “ekosistem üçün data və settlement xərci” səviyyəsinə keçir. Bu, uzunmüddətli perspektivdə Ethereum-un iqtisadi modelini daha dayanıqlı edə bilər. Çünki L1-in dəyəri yalnız gündəlik tranzaksiya sayına deyil, bütün rollup-ların yekun hesablaşma ehtiyacına bağlanır.

Bu modeldə komissiyalar iki hissəyə bölünür: istifadəçi L2-də daha az ödəyir, rollup isə Ethereum-a settlement üçün ödəniş edir. Yəni xərclər “şəbəkənin içində paylanır”. Bu paylanma nə qədər optimallaşsa, istifadəçi üçün o qədər ucuz mühit yaranır. L2-lər texniki olaraq inkişaf etdikcə, data sıxlaşdırma, daha effektiv proof mexanizmləri və daha yaxşı batch strategiyaları komissiyaları daha da aşağı sala bilər.

Eyni zamanda, Ethereum-un L1-də komissiyalar bəzən “premium settlement haqqı” kimi qalacaq. Bu, mənfi deyil — əksinə, bazarın Ethereum-u nə qədər dəyərli hesab etdiyini göstərən indikator ola bilər. Əsas məsələ odur ki, istifadəçi artıq bu premium resursdan yalnız lazım olanda istifadə edir. Yəni sistem daha ağıllı işləyir: hər şeyi ən bahalı qat üzərinə yükləmir, yükü bölüşdürür.

Nəticə olaraq, settlement-layer yanaşması Ethereum-u “hamı üçün bir blokçeyn” modelindən “hamı üçün təhlükəsiz baza + ucuz əməliyyat qatları” modelinə keçirir. Bu da komissiyalar mövzusunda daha real və daha uzunömürlü həll kimi görünür.

Nəticə

Ethereum-un settlement-layer kimi formalaşması sadəcə texniki trend deyil, komissiya probleminə verilən sistemli cavabdır. L1-in blok sahəsi məhdud olduğuna görə gas həmişə tələbatla birlikdə bahalaşa bilər, amma rollup-lar bu yükü üzərinə götürərək istifadəçiyə daha ucuz və daha sürətli əməliyyat təcrübəsi verir. Bu modeldə komissiyalar yox olmur, sadəcə daha ağıllı şəkildə paylanır: gündəlik əməliyyatlar L2-də ucuzlaşır, Ethereum isə yekun təhlükəsizlik və settlement mərkəzi kimi qalır. İstifadəçi üçün ən böyük qazanc isə odur ki, ekosistem böyüsə belə, əməliyyat etmək getdikcə daha əlçatan və daha stabil hala gəlir.